خاتمیت در فلسفه و عرفان اسلامی

فیلسوفان اسلامی اغلب در آثار خود، بحثی جداگانه پس از عنوان نبوت مطرح نموده و در آن به ارائه ادله عقلی برای اثبات لزوم ارسال رسل و انبیای الهی پرداختهاند.آنانگاه به صورت تلویحی وگاه صراحتاً به خاتمیت نبی مکرم اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم اشاره کرده و در صدد تبیین آن برآمدهاند.

از جمله تبیینهای فیلسوفان این است که انسان، برترین موجودات؛ پیامبران، برترین انسانها؛ رسولان، برترین پیامبران؛ برترین رسولان، انبیاء ؛ و برترین انبیای اولوالعزم کسی است که شریعتش عمومی و کلی باشد و چنین کسی حضرت محمد(ص) است که سید فرزندان و در نتیجه خاتم النبیین است.

از میان فیلسوفان اسلامی، با رویکردی شیعی، ختم نبوت را به انقطاع وحی تشریعی و نزول فرشته تفسیر کرده و معتقد شده است که ختم نبوت به معنای پایان یافتن حجت آسمانی نیست، بلکه طبق اعتقاد شیعه، حکم امامانِ معصوم، از سوی شخص پیامبر اسلام حجت الهی و معتبر اعلام شده است.

با تفکیک میان نبوت تشریعی و نبوت تبلیغی و تبیینی، ختم و انقطاع نبوت را ناظر به نبوت تشریعی دانسته است. از نظر او، خاتمیت پیامبر اکرم(ص) دو وجه دارد: یکی آنکه با ظهور رسول اکرم(ص) همه کمالات قابل تصور به اوج خود رسیده و جایی برای ظهور پیامبر دیگری باقی نمانده و گویی حضرت محمد بر همه کمالات مُهر زده است. وجه دیگر اینکه از آنجا که پیامبر اکرم(ص) اشرف مخلوقات و غایت آفرینشِ عالم امکان است، با ظهور ایشان غایت آفرینش تحقق یافته و به پایان رسیده است.

از نظر عارفان، خاتم الانبیاست. تفسیری که آنان از خاتمیت ارائه میدهند، مشابه تفسیرهای پیشگفته است؛ یعنی نبوت تشریعی و رسالت با پیامبر اکرم(ص) قطع شده است.