نظام اخلاقی قرآن

آنچه در یک نظام اخلاقی ایدآل و مطلوب مورد توجه و اهتمام است، این است که افراد بشر به صفات پسندیده آراسته، و از صفات ناپسند اخلاقی پیراسته گردند. رسیدن به این مقصود در گرو دو چیز است: یکی عمل، و دیگری انگیزه و هدف.

← عمل

آنچه مربوط به عمل است، انجام کارهای پسندیده و اجتناب از کارهای ناپسند، و تمرین و تداوم این روش است؛ زیرا تمرین عملی و مداومت بر انجام خوبیها و اجتناب از بدیها سبب میشود که فضیلت و خوبی در روح انسان ریشهدار، پایدار و ملکة او گردد.

← انگیزه و هدف

نیز از آنجا که انسان براساس انگیزه و هدف تصمیم میگیرد و کارهای او از هدف و انگیزة او سرچشمه میگیرد، هدف در اخلاق نقش بنیادی خواهد داشت. و در این راستا سه نوع انگیزه و هدف قابل طرح است:

←← انگیزه و هدف دنیوی

یعنی به دست آوردن محبوبیت و اعتبار اجتماعی، که خود راهی برای دست یافتن به منافع دنیوی است. نظام اخلاقی پیشنهادشده، در مکاتب غیر الهی از این قبیل است. بدیهی است که این نظام اخلاقی، در تربیت روحی و معنوی انسان کامیاب نیست؛ چراکه سرانجام، او را به خودخواهی و نفعطلبی سوق میدهد.

←← انگیزه و هدف اخروی

یعنی دست یافتن به پاداشهایی که در قیامت به نیکوکاران عطا خواهد شد. این نظام اخلاقی نسبت به نظام اخلاقی پیشین، کاملتر و آرمانیتر است، ولی باز نفعطلبی و خودخواهی، اما در شکل معنوی و پایدار آن، نه در شکل مادی و ناپایدار آن، به چشم میخورد.

←← انگیزه و هدف الهی

از آنجا که عزت و قدرت واقعی جز نزد خداوند نیست، در انجام کارهای خوب برای نیل به عزت، و در اجتناب از کارهای بد، برای در امان ماندن از قدرت برتر، جز به خدا نباید اندیشید. براساس این اعتقاد، کمترین مجالی برای ریا، شهرتطلبی، خوف از غیر خدا، امید به غیر خدا و دیگر رذایل اخلاقی، وجود نخواهد داشت.

←← توضیح درباره دو روش آخر

از دو روش یادشده، روش اخیر از ویژگیهای قرآن کریم است، و روش دوم در ادیان آسمانی و دعوتهای پیامبران مطرح بوده است. و قرآن کریم نیز هرچند آن را مطرح کرده است، لیکن از آنجا که قرآن در عین اینکه تصدیقکنندة کتب آسمانی پیشین است، مهیمن بر آنها نیز هست، («وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ».) نظام اخلاقی شرایع پیشین را تکمیل کرده و عالیترین روش را عرضه نموده است.
علت اینکه قرآن روش دوم را نسخ نکرده، بلکه روش سوم را در مرتبه بالاتر از آن مطرح کرده است، تفاوت انسانها در درک معارف عالی توحیدی، و بهرهگیری از آنهاست.