توحید اسلامی

یکی از محورهای دعوت پیامبران، توحید بوده است. توحیدی که قرآن کریم تفسیر کرده است، در عین سادگی بیان، عالیترین تفسیر است. توحید قرآنی همة مراتب توحید (ذاتی، صفاتی و افعالی) را در برگرفته و سرچشمة آن را بسیط بودن ذات خداوند و نامتناهی بودن کمالات الهی میداند؛ یعنی یگانگی خداوند، از قبیل یگانگی عددی چه در عالم خارج و چه در عالم ذهن نیست؛ بلکه به این صورت است که خداوند صرف وجود است و هیچگونه محدودیت ماهوی و فقر ذاتی در او راه ندارد.

← ادله بر نامحدود بودن خدا

در این باره دلایلی بیان میشود:

←← دلیل اول

گواه این مدعا آن است که قرآن کریم پس از مطرح کردن یگانگی خداوند، صفت «قهاریت» را ذکر میکند و این بیانگر آن است که خداوند هیچگونه محدودیتی ندارد، و مقهور هیچ «حد» و «فقر» وجودی نیست.
(وحدت عددی ویژگی فراگیر اشیا میباشد و در همه آنها به جز ذات خداوندی مطرح است، و آن عبارت است از اینکه: هر شیء با داشتن خصوصیاتی و با نداشتن خصوصیاتی دیگر از سایر مخلوقات متمایز میشود. به این وحدت، وحدت عددی میگویند.)

←← دلیل دوم

دلیل بر اینکه خداوند صرف وجود است و هیچگونه محدودیتی ندارد، و وحدت عددی در مورد او قابل تصور نیست، آن است که خداوند، هستی محض و کمال محض است، و در این صورت فرض دوگانگی، از قبیل فرض متناقضین است؛ زیرا فرض دوگانگی مستلزم محدودیت هر یک از دو موجود و مرکب بودن آن دو از جنبة وجودی و جنبة عدمی است. جنبة وجودی همان وجود آنها و جنبة عدمی وجه تمایز آنهاست؛ یعنی صفاتی که در یکی موجود است و در دیگری موجود نیست. در غیر این صورت، دوگانگی و کثرت محقق نخواهد شد، و به قول فلاسفه «صرف الشیء لا ینثنی و لا یتکرر».
و بدیهی است که فرض بسیط بودن ذات خدا، با مرکب بودن ذات او متناقض و ناسازگار است.
بنابراین دربارة توحید، دیدگاهی کاملتر از آنچه قرآن مجید بیان کرده است، قابل فرض و تعقل نیست.

←← حدیثی از امام سجاد

شایان ذکر است که در حدیثی که از امام زین العابدین (علیهالسلام) نقل شده بر این مطلب تأکید شده است که توحید قرآنی بسیار بلند و ژرف است. در آن حدیث آمده است: «چون خداوند میدانست که در آخرالزمان انسانهای ژرفنگری خواهند آمد، سوره توحید و آیات نخست سوره حدید را نازل کرد؛ اگر کسی بخواهد از این مرتبه از معرفت دربارة خداوند فراتر رود، هلاک خواهد شد».