خاتمیت از دیدگاه شهید مطهری

این تعریف («خاتم کسی است که همة مراتب کمال را طی کرده است.») فلسفه خاتمیت بیان شده است، و آن این است که دیگر مطلبی که بیان آن به وحی و الهام نیاز داشته باشد، باقی نمانده است، تا به آمدن پیامبر و شریعت دیگری نیاز باشد. این تعریف هم شامل معارف الهی میشود، و هم شامل مقررات اخلاقی ـ چه فردی و چه اجتماعی ـ و هم شامل احکام عملی. توحید و الهیات و معارف ربوبی مراتبی دارد، و همة این مراتب در قرآن بیان شده است.
شاخصهای اخلاقی بشر، یعنی رابطة انسان با خود و دیگران و کیفیت نظام دادن به غرایز وجودیش ـ که نام آن اخلاق است ـ به صورت عالیترین نظام اخلاقی بیان شده است.
اصول روابطی که انسان باید با اجتماع و سایر موجودات عالم داشته باشد، بیان شده است و دیگر چیزی که وظیفة وحی باشد و از طریق وحی باید به مردم ابلاغ شود، وجود ندارد.

← علت جاودانگی دین اسلام

سر اینکه اسلام یک دین زنده و جاودانه است، این است که تعالیم اسلام در هر مورد، تعالیمی است که نمیتواند جانشینی داشته باشد؛ زیرا اسلام در تعالیم خود هرگز دنبال هدفهای جزئی و موقت برای بشر نرفته است تا وابسته به زمان و مکان خاص باشد. اهداف و اصولی که نظام توحیدی اسلام مطرح کرده است، به زمان و مکان خاصی اختصاص ندارد، و اساساً فراتر از زمان و مکان است؛ به عنوان مثال این مطلب که حقیقت قابل پرستش، منحصر به خداوند است، مخصوص زمان و مکان ویژهای نیست، و به قوم و فرقة خاصی اختصاص ندارد، این شعار توحیدی قرآن که به نفی هرگونه دخالت غیر خداوند در امر تدبیر مخلوقات دلالت دارد و میفرماید:
«وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ»؛ «همیشه نو و زنده است، و هرگز کهنه و فرسوده نخواهد شد، در محدوده زمان و مکان خاصی نمیگنجد و تا قیام قیامت، در هر زمان و مکان و میان هر قوم و قبیلهای، دارای مفهوم و مصداق خاص خود است».

← تعالیم اسلام دربارة معاد

تعلیماتی نیز که اسلام دربارة معاد و معادشناسی دارد، همینگونه است. شعار قرآن این است که: ای بشر! تو موجودی هستی که حقیقت و هویت تو به گونهای است که به سوی خدا باز خواهی گشت، نه اعمال تو فانی خواهد شد و نه واقعیت و هستی تو.
«وَ أنَّ إِلَي رَبِّكَ الْمُنْتَهي».
«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ».

←← دعوت به تفکر

اسلام، انسانها را به تفکر در حقایق هستی دعوت میکند. این یکی از اصول اسلامی است که هرگز کهنه نخواهد شد و جایگزین ندارد.

←← اهمیت فراگیری علم

اسلام، مردم را به علم و دانش دعوت میکند، و انسان را از ظن و گمان و پندار برحذر میدارد، و آن را ریشة خرافات میداند و میفرماید:
«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ».

←← عبادت دانستن کار و تلاش

کار و تلاش، از دیدگاه اسلام، عبادت است، و بیکاری و تنبلی و سربار دیگران بودن، مذموم و نارواست. این اصل به هیچ وجه قابل نسخ نیست.

←← اهمیت تعاون و اخوت

اصل تعاون و اخوت، از دیگر اصول اجتماعی اسلام، و اصلی است همیشگی و نسخناپذیر.
اصول یادشده و دیگر اصول و قوانین اسلامی به گونهای طراحی شدهاند که به فرهنگ، قوم، زمان و مکان ویژهای اختصاص ندارند؛ بلکه کلی، عام و همیشگیاند.